KOMPENDIUM WIEDZY Z FONETYKI

 KOMPENDIUM WIEDZY Z FONETYKI.

Głoska= najmniejsza słyszalna i mówiona część wyrazu

Litera=graficzny znak głoski, najmniejsza pisana część wyrazu

Litera „i” może być:

  • Znakiem graficznym spółgłoski- jeśli stoi przed spółgłoską (np. malina- m-a-l’-i-n-a)
  • Znakiem miękkości- jeśli występująca po niej głoska jest samogłoską (np. wioska- w’-o-s-k-a)

Bez względu na pozycję w wyrazie, „i” zawsze zmiękcza poprzedzającą je spółgłoskę np. wioski, poniosę.

Przykłady

PRZEJAŻDKA

Litery: p-r-z-e-j-a-ż-d-ż-k-a (11)

Głoski: p-rz-e-j-a-ż-d-ż-k-a (9)

SZANOWANY

Litery: s-z-a-n-o-w-a-n-y (9)

Głoski: sz-a-n-o-w-a-n-y (8)

Sylaby: sza-no-wa-ny (4)

DŻOKEJ

L: d-ż-o-k-e-j (6)

G: dż-o-k-e-j (5)

PIERWSZAK

L: p-i-e-r-w-s-z-a-k (9)

G: p’-e-r-w-sz-a-k  (7)

DZISIEJSZY

L: d-z-i-s-i-e-j-s-z-y (10)

G: dz’-i-s’-e-j-s-z-y (7)

Klasyfikacja głosek

Narządy mowy dzielimy na:

  • Nieruchome à zęby, podniebienie twarde, tchawica, krtań, jama ustna, dziąsła.
  • Ruchome à
  1. Wiązadło głosowe – decydują o dźwięczności lub bezdźwięczności głoski. Gdy są zsunięte, przedostające się z płuc powietrze natrafia na przeszkodę, wprowadza wiązadła w drżenie i powstaje głoska dźwięczna. Gdy są rozsunięte, powstaje głoska bezdźwięczna.
  2. Podniebienie miękkie zakończone językiem- decyduje o nosowości lub ustności głoski, np. „o” ustna, „u” nosowa.
  3. Język – decyduje o twardości i miękkości głoski. Kiedy środek języka jest podniesiony i dotyka podniebienia twardego, powstaje głoska miękka. Gdy środek języka nie dotyka podniebienia twardego, to powstaje głoska twarda.

Głoski nosowe à ą, ę, m’, m, n ,n’

Głoski ustne à wszystkie pozostałe samogłoski i spółgłosko

Samogłoski

Dźwięczne: j, b, b’, d, dz, dź, dż, g, g’, w, w’, z, ż, ź, m, m’, n, n’, l, l’, ł, r

Bezdźwięczne: p, p’, t, c, c’, cz, k, k’, f, f’, s, sz, s’, ch, ch’

Głoski

Twarde: b, c, ch, dz, f, g, k, l, m, n, p, s, w, z, cz, d, dż, ł, r, sz, t, ż, a (spółgłoski+a)

Miękkie: b’, c’, ch’, dz’, f’, g’, k’, l’, m’, n’, p’, s’, w’, z’, i

DZIENNIK

d-z-i-e-n-n-i-k

dz’-e-n-n’-i-k

dz’- ustna, dźwięczna, miękka

e- ustna, dźwięczna

n- nosowa, dźwięczna, twarda

n’- nosowa, dźwięczna, miękka

i-ustna, dźwięczna

k- ustna, bezdźwięczna, twarda

ARCHITEKTURA

a-r-c-h-i-t-e-k-t-u-r-a

a-c-h’-i-t-e-k-t-u-r-a

a- ustna, dźwięczna, twarda

r- ustna, dźwięczna, twarda

ch’- ustna, bezdźwięczna, miękka

i-dźwięczna, ustna, miękka

t- ustna, bezdźwięczna, twarda

e- ustna dźwięczna, twarda

k- ustna, bezdźwięczna, twarda

u- nosowa, dźwięczna, twarda

Upodobnienia fonetyczne

inaczej asymilacje. Polegają na dostosowaniu wymowy głoski do wymowy głosek sąsiednich np. wyraz swój – s-f-u-j

Rodzaje upodobnień:

  • Upodobnienia wewnątrzwyrazowe – zachodzą wewnątrz wyrazu, np. w wyrazie „swój”.
  • Upodobnienia międzywyrazowe – ostatnia głoska pierwszego wyrazu dostosowuje się do pierwszej głoski ostatniego wyrazu np. łeb krowy –

ł-e-p k-r-o-w-y

  • Upodobnienia na końcu wyrazu – np. w wyrazie dąb – d-ą-p
  • Upodobnienia postępowe – upodabniamy głoskę do głoski następującej po niej np. swój – s-f-u-j
  • Upodobnienia wsteczne – głoskę upodabniamy do jej poprzedniczki np. prośba – p-r-o-ź-b-a

Upodobnienia par spółgłosek dźwięczna – bezdźwięczna (lub odwrotnie) możemy podzielić ze względu na:

  1. kierunek upodobnienia (wsteczne lub postępowe),
  2. utratę bądź też uzyskanie dźwięczności (udźwięcznienie lub ubezdźwięcznienie),
  3. miejsce wystąpienia upodobnienia (wewnątrzwyrazowe lub międzywyrazowe).
  • PODZIAŁ 1

Upodobnienie wsteczne – pierwsza spółgłoska w parze upodabnia się do drugiej (a więc upodobnienie odbywa się wstecz), np. ławka.

Upodobnienie postępowe – druga spółgłoska w parze upodabnia się do pierwszej (a więc upodobnienie odbywa się do przodu), np. swoboda. Upodobnieniu postępowemu podlegają tylko dwie spółgłoski dźwięczne: w, rz.

  • PODZIAŁ 2

Ubezdźwięcznienie – spółgłoska dźwięczna traci swoją dźwięczność pod wpływem sąsiedniej bezdźwięcznej, np. ławka.

Udźwięcznienie – spółgłoska bezdźwięczna uzyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiedniej dźwięcznej, np. groźba.

 

  • PODZIAŁ 3

Wewnątrzwyrazowe – upodobnienie zachodzi w obrębie tylko jednego wyrazu; należą do tego upodobnienia wyrazy z podziału 1 oraz 2

Międzywyrazowe – upodobnienie zachodzi między dwoma wyrazami (a zatem dotyczy ostatniej głoski pierwszego wyrazu i pierwszej głoski drugiego wyrazu) np. mąż Teresy. Jest to zawsze upodobnienie wsteczne.

Przykłady

* krzew- kszef * łódka- łutka * krzyż – kszysz * zwycięzca – zwyc’ęsca

Materiał przygotowany na podstawie różnych źródeł.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *